Daha iyi bir hayat yaşayabilecekken neden olduğumuz yerde kalırız?

Daha fazlasını yapabilecekken niye harekete geçemeyiz?

Daha sağlıklı bir ilişki kurabilecekken niçin mutsuzluğun içinde takılı kalırız?

Potansiyelimizi bildiğimiz halde neden aynı yerde kalırız?

Bu sorular çoğumuzun içinde bir yerlerde yankılanır. Cevabı ise çoğu zaman yeteneksizlikte, tembellikte ya da şanssızlıkta aramayız ama yine de kendimizi bunlarla suçlarız. Oysa mesele genellikle başka bir yerdedir: geçmiş, bir sonraki seviyeye atlamamızın önünde durur.

Geçmişte yaşadıklarımız bugünkü adımlarımızı etkileyebilir

Yüksek atlama yapan bir sporcu düşünün. Belirli bir yükseklikte çıtaya takılıp düşüyor. Sonraki denemede ne oluyor? Çoğu zaman o yüksekliği, hatta bir üstünü denemek bile istemiyor.

Oysa o takılma, yalnızca o günün koşullarında yaşanmış bir olaydı. Belki yeterince hazır değildi, belki odağı dağınıktı, belki hava rüzgarlıydı. Aradan zaman geçti; kasları güçlendi, tekniğini geliştirdi, neden düştüğünü artık biliyor. Yani daha yükseğe sıçrayacak donanıma sahip.

Ama bedeninde ve zihninde düşme korkusu hâlâ tetikte. Bu yüzden çıtaya doğru koşmak yerine olduğu yerde bekliyor.

Hayatımızın birçok alanında tam olarak bunu yaşıyoruz. Yetenek ve donanım hazır, ama korku frene basıyor.

Başkasının Düşüşü Bile Bizi Durdurabilir

Korkunun kaynağı her zaman kendi yaşadığımız bir başarısızlık olmak zorunda değil. Bazen bir başkasının düşüşünü görmek bile yeterlidir.

Hayatımızda da buna benzer durumlar yaşarız.

Çok güzel bir iş kurma ve büyütme potansiyeline sahip olduğunuzu düşünün. Ancak geçmişte kendiniz iflas ettiniz ya da yakınınızdan birinin iflas ettiğini, her şeyini kaybettiğini gördünüz. Zihin bunu “tehlikeli bölge” olarak kaydeder ve sizi korumak için adım atmanızı engeller.

Başarısızlığın Kaynağı

Bir Danışma Örneği:

Bir iş insanı ne yaparsa yapsın, hangi işi denerse denesin başarısız oluyordu. Çalışmasında, bilgisinde ya da emeğinde bir eksik yoktu. Sorunun kaynağına indiğimizde şunu fark ettik: Babası iflas etmişti. Kişi bilinçli olarak buna inanmak istemese de, bilinçdışı düzeyde bu korkuyu ve ailesine duyduğu sadakati sürdürüyordu. Sanki başarılı olmak, babasını geride bırakmak ya da onun yaşadığını yok saymak anlamına geliyordu.

Bu konuda hem bilinçli farkındalık hem de somatik, yani beden ve duygu odaklı çalışmalar yaptık. Kişi bunun ardından işlerinin başına çok daha güvenli bir şekilde geçti ve kâr elde etmeye başladı.

Bu örnek bize şunu gösteriyor: Bazen engel dışarıda değil, içimizde taşıdığımız eski bir hikâyedir.

Potansiyelimizi İlişkilerde Yaşayamamak

Aynı mekanizma ilişkilerimizde de çalışır. Geçmişte yaşadığımız bir yetersizlik hissi, reddedilme ya da eleştirilme deneyimi, bugün kapıyı çalan güzel bir birlikteliğin önünde duvar olabilir.

Bu durumda insan genellikle iki yoldan birine sapar:

• “Yalnızlık iyidir, kimseye ihtiyacım yok” diyerek kendini korur.
• Derinleşmeyen, risk içermeyen ama doyum da vermeyen yüzeysel ilişkilerle yetinir.

Her iki durumda da asıl ihtiyaç, yani gerçek bir bağ kurma ve kendin olarak sevilme isteği karşılanmamış kalır.

Kendi Olamama Hali

Bir Danışma Örneği:

Bir danışanım lise yıllarında hoşlandığı kişinin kendisi hakkındaki olumsuz düşüncelerini öğrenmişti. Hem çok üzülmüştü hem de o günden sonra kendini çoğu zaman görünmez kılmaya başlamıştı. İçinde “beğenilmezsem” kaygısı yaşıyordu. Yıllar boyunca beğenildiğine inandığı ama kendini tam olarak yaşayamadığı bir ilişkide kaldı. Yanındaydı ama kendi olarak orada değildi.

Takılı kaldığı bu engeli birlikte çözdüğümüzde, yavaş yavaş kendini ve yeteneklerini göstermeye başladı. İlişkisinde kendi olmaya dair adımlar attıkça, çok daha iyi hissetti.

Geçmiş Neden Bu Kadar Güçlü?

Zihnimizin ve bedenimizin birincil görevi bizi korumaktır. Acı veren bir deneyim yaşadığımızda sinir sistemimiz bunu bir “tehlike haritası” olarak kaydeder. Benzer bir durumla karşılaştığımızda, mantıklı düşünmemize fırsat vermeden alarm verir. Kalbimiz hızlanır, midemiz düğümlenir, bedenimiz donar ya da kaçmak ister.

Bu yüzden “Aslında yapabilirim” diye bilmek çoğu zaman yetmez. Çünkü engel yalnızca zihinde değil, bedende ve duygularda da yaşar. Aynı şekilde, bazı korkular bize ait bile değildir; aile sistemimizden, atalarımızdan devraldığımız sadakatler ve yüklerdir.

Geçmişte eleştirildiysen kendini göstermekten çekinebilirsin. Bir işe başlayıp yarım bıraktıysan yeniden başlamayı erteleyebilirsin. Başarısızlık yaşadıysan yeni bir fırsatın karşısında bile kendinden şüphe edebilirsin.

Zamanla yaşadıkların, kendinle ilgili düşüncelerini ve davranışlarını etkileyebilir.

Ancak önemli bir ayrım var: Geçmişin bugünkü hayatını etkileyebilir ama bugünkü zorluklarının tek nedeni olmak durumunda değildir.

Özellikle DEHB yaşayan bireylerde, harekete geçememenin arkasında yalnızca geçmiş deneyimler değil; dikkat düzenleme, planlama, zamanı yönetme, işe başlama ve motivasyonu sürdürme gibi yürütücü işlevlerle ilgili güçlükler de bulunabilir.

DEHB’li Bireylerde Harekete Geçememenin Görünmeyen Yüzü

Özellikle DEHB yaşayan bireylerde, harekete geçememenin arkasında yalnızca geçmiş deneyimler değil; dikkat düzenleme, planlama, zamanı yönetme, işe başlama ve motivasyonu sürdürme gibi yürütücü işlevlerle ilgili güçlükler de bulunabilir.

DEHB nörogelişimsel bir farklılıktır ve dikkat düzenleme, planlama, zamanı yönetme, işe başlama ve motivasyonu sürdürme gibi yürütücü işlevlerle ilgili güçlükler içerebilir.

Bazı DEHB’li bireyler ne yapmaları gerektiğini çok iyi bilir. Yapacakları işi ayrıntılı biçimde planlayabilir, sonuçlarını öngörebilir ve nasıl başarılı olacaklarını başkalarından daha iyi anlatabilirler. Fakat sıra uygulamaya geldiğinde işler değişebilir:

• Başlamak isterler ama başlayamazlar. İş gözlerinde büyür, nereden başlayacaklarını bilemezler ya da ilk adımı sürekli ertelerler.
• Büyük bir heyecanla başlayıp ilgilerini kaybedebilirler. Yeni fikir güçlü bir motivasyon yaratır, ilgi azaldığında aynı tempoyu sürdürmek zorlaşır.
• Zamanı yönetmekte zorlanabilirler. Bir işin ne kadar süreceğini yanlış hesaplar, son ana kadar erteler ya da aynı anda çok işle uğraşırken önceliklerini kaybederler.

Asıl ağır yük ise çoğu zaman bunların ardından gelir. Yıllarca “İsteseydin yapardın”, “Biraz gayret et”, “Çok zekisin ama kendini kullanmıyorsun” gibi sözler duyan biri, bunları zamanla kendi iç sesi hâline getirir. Yarım kalan her iş “yetersizim” inancını biraz daha güçlendirir. Daha önce defalarca başlayıp bıraktığı için yeni bir hedef belirlemek bile kaygı yaratır ve “Nasılsa yine başaramam” düşüncesiyle hiç başlamamayı tercih edebilir.

Burada birbirinden ayrılması gereken iki durum vardır: DEHB ile ilişkili yürütücü işlev güçlükleri ve geçmiş deneyimlerle gelişmiş olabilecek olumsuz düşünce ve duygu kalıpları. Bazen ikisi bir arada bulunur ve birbirini besler. Kişi başlayamaz, kendini suçlar, kaygılanır ve sonraki başlangıç daha da zorlaşır. Böylece aynı döngü tekrar eder.

Bu Döngü Nasıl Değişebilir?

Kendine sürekli “Neden böyleyim?” diye sormak yerine, yaşadığın güçlüğü anlamaya çalışabilirsin. Bir işi erteliyorsan şu soruları sor:

• Bu işe başlamak için gereken ilk adım benim için yeterince açık mı?
• İşin büyüklüğü beni bunaltıyor olabilir mi?
• Dikkatimi sürdürmekte mi zorlanıyorum, yoksa hata yapmaktan mı çekiniyorum?
• Daha önce yaşadığım başarısızlıklar yüzünden yeniden denemeye karşı isteksizlik mi hissediyorum?
• Kusursuz bir sonuç beklediğim için başlamayı mı erteliyorum?

Bu soruların cevapları, hangi alanda desteğe ihtiyacın olduğunu anlamana yardımcı olabilir. DEHB söz konusu olduğunda işleri küçük adımlara bölmek, dış hatırlatıcılar kullanmak, görevleri görünür hâle getirmek, çalışma ortamını düzenlemek ve gerektiğinde profesyonel destek almak faydalı olabilir. Amaç, kendini zorlayarak bambaşka birine dönüşmek değil; kendi işleyişini anlayarak hayatını daha işlevsel hâle getirmektir.

Belki de sorun potansiyelinin olmaması değil, potansiyeline ulaşırken zorlandığın noktaları henüz yeterince tanımamış olmandır.

Bir düşün…

Yapmak istediğin işleri sürekli erteliyor olabilirsin. İş hayatında daha ileriye gidebileceğini biliyor ama bir türlü düzen kuramıyor olabilirsin. İlişkilerinde kendini göstermek, sınırlarını ifade etmek veya yeni bir başlangıç yapmak istiyor ama geçmişte yaşadıklarının etkisinden çıkamıyor olabilirsin.

Bütün bunların birbirinden farklı nedenleri olabilir.

Önemli olan, kendini tembel, iradesiz veya başarısız olarak etiketlemek yerine hangi noktada zorlandığını anlamaktır.

Bazen ihtiyacın olan şey daha fazla motivasyon değil, uygulanabilir bir sistemdir. Bazen dikkat ve yürütücü işlevlerle ilgili profesyonel destektir. Bazen de yıllardır kendin hakkında taşıdığın olumsuz düşünceleri ve duygusal yükleri ele almaktır.

Neden Sadece “Olumlama” Yetmiyor?

Çünkü bazı korkular mantıkla çözülmez, bedende yaşanır. Zihin sana “yaparsın” dese de bedenin “tehlike var, dur” diyorsa, bu iki ses çatışır. Sinir sistemin geçmişteki düşme anını hâlâ şimdiki an sanıyor olabilir. Bu yüzden bazen sadece konuşmak yetmeyebilir; deneyimin beden düzeyinde de ele alınması gerekebilir.

Çalışmalarımda bu yüzden kişiye özel ve bütünsel bir yaklaşım benimsiyorum. Korkunun ve inançların kaynağına güvenli bir alanda bakmak, “görünür olursam incinirim”, “hayır dersem sevilmem”, “yalnızlık daha güvenli” gibi bilinçdışı kalıpları fark etmek ve bedende sıkışan duygulara alan açmak, bu yaklaşımın parçaları.

Senin potansiyelin eksik değil. Bazen geçmişin filtresi, bazen yürütücü işlevlerdeki güçlükler, bazen de ikisi birlikte bu potansiyelin önüne geçiyor olabilir. Değişim, kendini suçlamayı bıraktığın ve yaşadığın güçlüğü anlamaya başladığın yerde mümkün hâle gelir.

Değişim, kendini suçlamayı bıraktığın ve yaşadığın güçlüğü anlamaya başladığın yerde mümkün hâle gelir.

Kendini bu yazıda buldun mu?

“Yapmak istediğim çok şey var ama başlayamıyorum.”

“Başlıyorum ama sürdüremiyorum.”

“Potansiyelimin farkındayım fakat bir türlü ortaya çıkaramıyorum.”

“Yıllardır aynı döngünün içinde olduğumu hissediyorum.”

Bu cümlelerden biri sana tanıdık geliyorsa yaşadığın güçlüğü daha yakından ele alabilirsin.

Bu cümlelerden biri sana tanıdık geliyorsa, yaşadığın güçlüğü daha yakından ele alabiliriz. Öze Dönüş ve Kendini Okuma çalışmalarımızda, kişinin tekrar eden duygu ve davranış örüntülerini fark etmesine, kendisiyle ilgili inançlarını anlayıp dönüştürmesine ve bu sayede daha işlevsel seçimler geliştirmesine rehberlik ediyorum.

Her insanın hikâyesi ve ihtiyaçları farklıdır. Bu nedenle önce seni neyin zorladığını anlamak, ardından sana uygun bir çalışma yolu belirlemek önemlidir.

DEHB tanın varsa veya DEHB olabileceğini düşünüyorsan, bu çalışmalar psikiyatrik değerlendirme ve tedavinin yerine geçmez; ihtiyaçlarına göre profesyonel desteği tamamlayıcı nitelikte olabilir.

Hayatında değiştirmek istediğin bir döngü varsa, bunu birlikte anlamak için aşağıdaki başvuru formunda seni en çok zorlayan konuyu paylaşarak ilk adımı atabilirsin.

Beliz Gonca Kubat

Öze Dönüş Başvuru Formunu